Улууспут саҥа талыллыбыт баһылыга Василий Алексеев үлэтигэр киирээт даҕаны, бастатан туран, нэһилиэктэр баһылыктарын, тэрилтэлэрин салайааччыларын кытта көрсөн олоҕу-дьаһаҕы,
үлэни-хамнаһы билистэ. Бу көрсүһүүлэргэ тахсыбыт кэпсэтиилэр, инники соруктар туһунан улуус хаһыатыгар анаан кэпсээтэ:
– Василий Петрович, улууһуҥ олохтоохторугар хаһыат нөҥүө бастакы тахсыыгынан эҕэрдэлиибин. Улуус баһылыгын быһыытынан үлэҕэр киирээт даҕаны, нэһилиэктэр актыыптарыттан бөлөҕү кытта көрсөн, олохторун-дьаһахтарын, кыһалҕаларын, инники былааннарын туһунан билистиҥ. Дьэ, төһө түмүктээх кэпсэтиилэр буоллулар?
– Улууспут 21 нэһилиэгэ олоҕо, кыһалҕата, инникитин көрүүтэ барыларын киэнэ туспалаах буоллаҕа. Онон олус киэҥ хабааннаах кэпсэтиилэр таҕыстылар. Олох бары өрүттэрэ таарылыннылар. Ол биһиги кэлэр биэс сыллаах үлэбит соруктара буолан, инники торумнааһыннар оҥоһулуннулар. Элбэҕи ырыттыбыт, былааннаатыбыт уонна ханнык нэһилиэккэ үлэни туохтан саҕалыыры быһаардыбыт. Аны нэһилиэктэргэ бэйэлэригэр тиийэн билсиэхпит, оччоҕо үлэлииргэ быдан түмүктээх буолуоҕа. Сүүстэ истибиттээҕэр, биирдэ көрбүт ордугун саха дьоно бары да бэркэ билэллэр.
– Көрсүһүүлэргэ, бастатан туран, киинтэн ититии боппуруоһун туруорсубуттар эбит. Биһиги улууспутугар уон тарбах иһинэн бөһүөлэк киинтэн ититиигэ толору холбонон олороллор. Онон ити кыһалҕа үгүс нэһилиэккэ баар. Аны сорох чааһынай тэрилтэлэр үлэлэрин кыайбакка, нэһилиэнньэни эрэйдээтилэр. Ититиигэ үлэ салгыы хайдах барыаҕай?
– Ыаллары киинтэн ититиигэ холбуурга ДьУоКХ улуустааҕы филиала үгүс үлэни ыытта. Билигин ити салааҕа өрөспүүбүлүкэҕэ төһө да уустук балаһыанньа үөскээтэр, биһиги салгыы үлэлэһиэхпит. Оттон чааһынай тэрилтэлэр сиидэлэнэн эрэллэр дии саныыбын. Урут, кырдьык, элбэх этилэр. Бу уустук кэмҥэ ыарахаттары көрсүбүттэр туораан эрэллэр. Биһиэхэ улууска “ТМС+”, “Армон”, “Спецсервис” курдук чааһынай тэрилтэлэр үчүгэйдик үлэлииллэр, сыллата үлэлэрэ кэҥээн иһэр. Онон итинник тэрилтэлэри кытта үлэлэһэргэ бэлэммит.
– Итиини биэрии өҥөтүн чэпчэтиигэ улууска үлэлэһиэххэ сөп буолуо дии. Холобур, пеллет диэн уматыгы улууспутугар оҥорор кыах баар курдук көрөбүн. Арыы Тииккэ оннук оттугунан үлэлиир хочуолунай баар. Ити олоххо киириэн сөп дуо?
– Пеллет уматыгы оҥорууну ылыстахха, кыаллыа. Ону оҥорор тэрил эрэ наада. Манна биир эмит урбаанньыт тэриниэн сөп. Бөх-сыыс мастан оҥоһуллар. Оттон биһиэхэ ол баҕас баар. Пеллетинэн оттуллар хочуолунайы Бороҕон нэһилиэгин баһылыгынан үлэлии олороммун, Арыы Тиит учаастагар оҥотторон турабын. Ол үлэлээбитэ сэттис сыла буолла. Бастаан уматыгын өрөспүүбүлүкэ таһыттан аҕалар этибит. Онон ороскуота наһаа үрдүк этэ. Кэлин “Алмас” диэн тэрилтэ оҥорор буолуоҕуттан быдан чэпчээтэ. Мин аҕыйах сыллааҕыта Читаҕа бара сылдьыбытым. Онно тэрилтэ аайы пеллетинэн үлэлиир хочуолунайдаахтар. Бу туох даҕаны тобоҕу таһаарбат, буруонан да тумнарбат оһохтор буолаллар. Онон итиннэ үлэлэһиэхпит.
– Билигин ханна да саҥа үлэлии кэлэр эдэр исписэлиистэри олорор дьиэнэн хааччыйыы сытыы кыһалҕа буолла. Итиннэ туох көрүүлээххиний?
– Биһиги араас федеральнай бырагыраамаларга киирэммит, модульнай ФАП-тары туттубут. Ону өйдөөн көрдөххө, матырыйаала барыта бэйэбитигэр баар, оҥоһуллар эбит. Сип-панель, сэндвич-панель диэннэри тыа сиригэр да оҥорор буоллулар. Ол иһин итинник матырыйааллартан модульнай дьиэлэри оҥоруохха диэн санаа баар. Бу күннэргэ манныгы оҥорор урбаанньыты кытары кэпсэтэн, дьиэ эркиннэрин оҥорууну ылсарыгар этии киллэриэхпит, сүбэлэһиэхпит. Бу табыллар түгэнигэр пилотнай бырайыак быһыытынан министиэристибэлэргэ тахсыахпыт. Уопсайынан, улууспутугар урбаан дьоҕус оҥорон таһаарыыта сайдарыгар үлэлэһиэхпит.
– Нэһилиэктэр икки ардыларынааҕы айан суолларын оҥорууну элбэх нэһилиэк туруорсубут. Итиннэ үлэ хайдах барыай?
– Кэнники сылларга суоллары оҥорууга балачча үлэ барда. Итиннэ чопчу бырагыраамаларынан үлэлиибит. Ол быдан көдьүүстээх. Аны суолларбытын өрөспүүбүлүкэ суолталаах оҥорууга үлэлэһиэхпит. Ол курдук “Бороҕон – Танда” хайысхалаах суол өрөспүүбүлүкэҕэ бэриллэн, салгыы Таатта улууһугар тахсан федеральнай суолга холбоһуохтаах. Оччоҕо улуус иһинээҕи суолларбытын оҥорууга үлэтэ улаатыа этэ.
– Улууспут киинэ Бороҕон – улууспут сирэйэ, сиэркилэтэ. Үгүс ыалдьыт улууспут олоҕун-дьаһаҕын, сайдыытын, биллэн турар, онон сыаналыаҕа. Итиннэ туох былаан оҥоһулунна?
– Мүрү нэһилиэгин баһылыга Прокопий Румянцевтыын Бороҕону салгыы сайыннарыыга былааннарын билсэн баран, онно туох кыалларынан көмөлөһөргө бэлэммин биллэрдим. Нэһилиэк дьаһалтата Бороҕону тупсарыыга улахан федеральнай бырагыраамаларга кыттан кыайан, кэлэр сылларга элбэх үлэ барыаҕа. Манна киинтэн ититии буоппуруоһа эмиэ турар. Билиҥҥи туругунан, Радиотумул түөлбэҕэ “Армон” тэрилтэн ыаллары салгыы холбуурга үлэлэһэ сылдьар. Оттон Бороҕон илин өттүгэр “ТМС+” тэрилтэ эмиэ ыаллары ититиигэ холбуурга ылсан, үлэни-хамнаһы ыытар.
Бороҕоммут сыллата кэҥээн иһэр. Ол курдук илин өттүгэр элбэх оҕолоохторго 800 уһаайба бэрилиннэ. Бэйэтэ бөһүөлэк курдук буолуо. Онно суол, уот, атын да инфраструктура баар буолуутугар улуус салалтата хайдах да туора турбат.
– Василий Петрович, түмүккэ улуус олохтоохторугар анаан тугу этиэҥ этэй?
– Мин иннибинэ элбэх баһылык үлэлээн ааспыта. Кинилэр бары улууспут сайдарын туһугар үтүмэн үлэни ыыппыттара. Ол ыытыллыбыт үлэлэри салгыыр мин саамай улахан соругум. Кыһалҕа хаһан баҕарар баар. Ол эрээри, биһиги кыһалҕабыт бэйэбитигэр хаалар, ону ким да ылан барыа суоҕа. Онон бары сүбэбитин холбоон, улууспут сайдарын туһугар сомоҕолоһуулаах, түмсүүлээх үлэҕэ ыҥырабын.
Кэпсэттэ Афанасий КОПЫРИН
